“Ba tầng cửa” được viết cách đây hai năm, khi tiểu thuyết học đường đang nở rộ. Một số học sinh còn chưa biết hết những chữ thông dụng, nhiều thứ được thấy thật sự còn ít hơn những gì được dạy trong sách giáo khoa. Chỉ từ một cọng cỏ mà cũng nhìn ra được tinh thần kiên cường bất khuất, thế là hăm hở viết tiểu thuyết dài. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là họ viết được thật. Chỉ tính lúc ở lớp với lúc tan học thôi cũng đã viết được cả trăm nghìn chữ, trên đường về nhà thôi cũng viết được thêm cả chục trang. Đúng là lớp trẻ… thật đáng sợ.
Nói chung là cao thủ võ lâm thường xuất hiện trong thời kỳ loạn lạc như thế. Nhưng đáng tiếc là tôi không gặp thời. Không phải do tôi có nhiều kiên nhẫn gì, chỉ là tôi cũng từng nhân lúc náo nhiệt mà muốn làm thử một minh chủ cho vui, thế là tôi bắt đầu chạy theo số lượng chữ. Kết quả là hơn trăm nghìn chữ viết ra đều thành phế phẩm. Thứ tôi muốn không đơn giản chỉ là tốt hơn tiểu thuyết học đường một chút xíu mà thôi.
Thế là tôi viết chậm lại, chậm đến mức nếu không để ý thì nó đã thành một cuốn tiểu thuyết xuyên thế kỷ. Viết rồi lại viết, tôi bắt đầu hoài nghi, đây có thật là tiểu thuyết dài mà mình muốn không? Nội dung rỗng tuếch, nhân vật chính hầu như chẳng làm được việc gì ra hồn, cứ mơ mơ hồ hồ mà sống qua ngày. Nhưng đó chẳng phải chính là cuộc sống hay sao? Người viết tiểu thuyết dựa vào cái gì mà cứ hễ nam nữ chia tay là phải ra lệnh cho ông trời rơi xuống vài hạt mưa? Dựa vào đâu mà cứ đến lúc nhân vật chính giằng co tư tưởng thì bên ngoài cửa sổ nhất định phải sấm nổ một tiếng bên trái, chớp lóe một cái bên phải? Dựa vào đâu mà sau bao nhiêu năm chia tay, hai người nhất định phải gặp lại nhau trên con phố rực ánh đèn neon? Sao lại không thể là đụng nhau ngay trước cửa nhà vệ sinh công cộng? Đây chính là cái gọi là “vượt lên trên đời sống” sao?
Dù cốt truyện không quanh co và gay cấn, nhưng những con người trong tiểu thuyết vẫn đang tồn tại, vẫn đang sống, và đó chính là cuộc sống. Tôi nghĩ mình sẽ dùng thứ văn phong xuất sắc nhất trong số toàn bộ Teenager ở Trung Quốc (từ này thật khó dịch, tiếng Trung khó mà diễn đạt trọn vẹn), ít nhất là trong số những Teenager đã từng xuất bản sách, để miêu tả những con người ấy sống như thế nào.
Còn về việc Hàn Hàn – bản thân tôi thuộc hạng lưu manh nào, thì ở đây có một bài viết tôi từng đăng trên “Tân dân vãn báo” có thể làm rõ. Hàn Hàn là một tên lưu manh hoàn toàn phản đối chế độ giáo dục hiện nay.
Nếu trong thời đại này có thể xuất hiện một người “toàn tài”, thì đó sẽ là may mắn của nền giáo dục thi cử nhưng lại là bất hạnh của thời đại này. Nếu có, người ấy chính là vua (vương) trong loài người. Đáng tiếc là không có, vì thế chúng ta chỉ đành bỏ đi chữ “vương” trong chữ “toàn”. Thời đại này chỉ cần nhân tài mà thôi. (ND: “Toàn tài” (全才) chỉ người giỏi toàn diện, chữ “toàn” (全) trong tiếng Trung bao gồm chữ “nhân” (人) ở trên và chữ “vương” (王) ở dưới, chữ “toàn” nếu bỏ chữ “vương” sẽ thành chữ “nhân”, và “toàn tài” thành “nhân tài” (人才), tức là người giỏi.)
Tôi cho rằng nền giáo dục Trung Quốc hiện nay càng cải cách thì lại càng trở nên kỳ quái. Dường như Trung Quốc thật sự đang thiếu trầm trọng những người “toàn tài”, cần đào tạo ra những con người hôm nay chế tạo được một quả tên lửa, ngày mai lại viết một bộ tiểu thuyết dài dựa trên chính quả tên lửa đó và giành giải thưởng văn học Mao Thuẫn, ngày kia còn tự tay dịch tác phẩm ấy sang tám thứ tiếng để phát hành khắp thế giới vậy. Nếu quả thật có người như thế, tôi thà nếm thử mùi vị của quả tên lửa đó còn hơn. Phát triển toàn diện, kết quả dễ xảy ra nhất chính là tầm thường toàn diện.
Khoa học chẳng có ý nghĩa gì đối với tôi cả, mặc dù nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của thời đại. Đối với những người không muốn tham gia nghiên cứu khoa học trong tương lai, môn Toán chỉ cần đạt đến trình độ cấp hai là hoàn toàn đủ, còn Vật lý và Hóa học chỉ cần học một năm. Nếu việc học hôm nay chỉ để lãng phí cho ngày mai, vậy thì ý nghĩa của việc học là gì? Nếu chúng ta phải dành thời gian cho những môn học mà chúng ta khó có thể đạt được kết quả, hoặc không thể tiếp xúc trong tương lai, mà chỉ để chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh đại học, thì làm ơn sau này đừng bao giờ nói với tôi những gì đại loại như “thời gian là vàng, thời gian là tiền bạc”, v.v.
Còn về cách nói mà tôi thường nghe, rằng học Toán là để rèn luyện năng lực tư duy logic, tôi cho rằng đó hoàn toàn là ngụy biện. Bởi vì đọc nhiều tiểu thuyết trinh thám hoặc tiểu thuyết hồi hộp còn rèn luyện tư duy logic tốt hơn, vậy sao không mở hẳn một môn học đọc tiểu thuyết trinh thám? Không mở thì cũng thôi, cớ sao lại còn ngăn cản người khác đọc? Ở đây lại liên quan đến vấn đề đọc sách. Tôi nhớ có một câu nói rằng, cái gọi là sách giáo khoa là những cuốn sách mà qua chín tháng có thể đem bán làm giấy vụn, còn cái gọi là sách ngoài luồng, sách tạp nham thì có lẽ lại là những cuốn sách mang lại lợi ích cho bạn suốt cả đời.
Sách giáo khoa được biên soạn hiện nay thật sự quá là… “cái kiểu đó” (ND: giấy vụn). Lấy hai môn tôi tương đối quen thuộc là Ngữ văn và Tiếng Anh mà nói. Thoạt nhìn vào sách Ngữ văn còn tưởng dân tộc tôi vẫn đang bị xâm lược, mở miệng ra là kêu gọi đoàn kết tiêu diệt quân đội ngoại bang, những thứ như vậy thì nên đưa vào sách lịch sử. Còn những bài viết thực sự có giá trị thưởng thức nghệ thuật của Lương Thực Thu, Tiền Chung Thư, Dư Quang Trung… thì xưa nay chưa từng thấy. Không thể chỉ vì Lỗ Tấn từng mắng Lương Thực Thu mà không dùng bài viết của ông ta chứ? Không thể vì tên Tiền Chung Thư không xuất hiện trong một số danh mục danh nhân hay lịch sử văn học mà phủ nhận giá trị của ông chứ? Không thể vì Dư Quang Trung là người Đài Loan mà vạch ra một ranh giới rõ ràng như vậy chứ? Nếu đến bây giờ vẫn còn học sinh vừa thấy tên Lương Thực Thu là chửi “tay sai”, vậy thì Từ Trung Ngọc nên quay mặt vào tường mà suy ngẫm một chút.
Còn về tiếng Anh, một nhóm bạn của tôi từng học ở Úc về nói rằng, học tiếng Anh suốt sáu năm trời mà đến cả đũa (chopsticks), nĩa (fork), muối (salt), những thứ cần thiết để ăn và nhà vệ sinh (toilet), bồn cầu (toilet bowl), giấy vệ sinh (toilet paper), những thứ cần thiết để đi ngoài cũng không biết gọi thế nào. Chỉ biết hỏi người Úc mấy câu xã giao vô bổ như “Where are you from”, “How old are you”. Thành thật mà nói, tôi không biết mình đã học được gì trong sáu năm qua. Nhưng may mắn thay, vì tôi học kém môn khoa học, tôi đã phải học lại một năm và được học phiên bản mới của sách giáo khoa Oxford English (Tiếng Anh Oxford), tốt hơn nhiều so với sách giáo khoa cũ.
Gần đây có hai “tin tốt”, một là môn Ngữ văn trong kỳ thi đại học sẽ tăng điểm cho phần làm văn. Đừng vội mừng, điều này có nghĩa là những cao thủ thực sự có quan điểm và phong cách riêng sẽ chỉ bị trừ nhiều điểm hơn mà thôi. Hai là kỳ thi đại học sẽ áp dụng hình thức tổ hợp 3+X thậm chí 3+tổng hợp, điều đó có nghĩa là bạn không thể bỏ bất kỳ môn nào để tập trung chuyên sâu vào một môn nào, các bạn học sinh nhất định phải đặt nền móng thật tốt cho sự tầm thường toàn diện trong tương lai.
Những nhân tài mà chúng ta rốt cuộc cần đến là những người chuyên sâu ở một lĩnh vực nào đó. Dĩ nhiên, chúng ta cũng cần có nền tảng ở các môn khác. Không thể từ lớp một mà đã chuyên vào một thứ gì, vì đạt mục đích mà vứt bỏ tất cả. Như thế chẳng khác nào đi tắm nhà tắm công cộng mà vừa ra khỏi cửa đã trần truồng, nhưng cũng không thể mặc áo bông đi tắm. Tôi từng thấy trên tạp chí “Tri Âm” một người có hoàn cảnh vừa giống lại vừa trái ngược với tôi. Hai lần thi đại học, Toán và Vật lý đều đạt điểm tuyệt đối, còn tiếng Anh và Ngữ văn thì không đạt. Cuối cùng anh ta không vào được đại học, phải đi làm thuê. Vì vậy, vấn đề của giáo dục hiện nay là “không ai trần truồng đi tắm, nhưng quá nhiều người lại đang mặc áo bông đi tắm”.
Tôi không chịu học môn Ngữ văn, tôi hoàn toàn không hiểu chủ ngữ vị ngữ, tân ngữ, định ngữ, trạng ngữ, bổ ngữ là gì, tôi cũng hoàn toàn không hiểu việc biết nét thứ hai của chữ “凸” (Đột) có ý nghĩa gì. Tôi chưa bao giờ cảm thấy “Ánh trăng trên ao sen” là một bài thơ hay. Tại sao các nhà biên soạn sách giáo khoa lại chọn “Ánh trăng trên ao sen”, một bài viết hoa mỹ nhưng trống rỗng, thay vì nhiều bài hay khác của Chu Tự Thanh? Tôi mãi mãi không hiểu nổi vì sao rất nhiều người cả đời này ngoài thi cử ra sẽ không bao giờ dùng đến lượng giác mà vẫn bị ép phải học. Tôi cũng không hiểu vì sao trong lớp lại không được uống nước, không hiểu vì sao không thể ngồi để trả lời câu hỏi. Có một số vấn đề của giáo dục mà ngay cả một người mù cũng có thể nhìn thấy bằng lỗ đít của mình, nhưng tại sao một số người lại…?
Sau khi tiểu thuyết này được đăng, nó đã gây ra một số tranh luận. Những bài tranh luận đó khiến tôi hiểu ra một câu của Lỗ Tấn, trên đời này đúng là có một số loài động vật dường như đang nằm trong học thuyết Trung Dung, và bất kỳ ai không đồng ý với quan điểm của họ đều là cực đoan. (ND: Trung Dung là một tư tưởng cốt lõi của Nho gia về cách sống ôn hoà) Đồng thời nó cũng giúp tôi quen biết nhiều thầy cô dạy Ngữ văn có hiểu biết, họ cũng là nạn nhân của nền giáo dục thi cử. Tôi chưa từng nghe một tiết nào suốt những giờ Ngữ văn ở trường trung học, nhưng tôi vẫn xuất sắc hơn những người tiết nào cũng nghe. Hãy để ngòi bút nói lên điều đó. Tôi hy vọng rằng cuốn sách “Ba tầng cửa” và tuyển tập “Một độ dưới không” do Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải xuất bản sẽ khiến cộng đồng giáo dục Ngữ văn phải suy ngẫm, suy ngẫm, suy ngẫm và suy ngẫm kỹ lưỡng, ngành giáo dục Trung Quốc cũng cần phải suy ngẫm, suy ngẫm cho kỹ, suy ngẫm bằng cả tấm lòng.
Tôi rất biết ơn “Cuộc thi sáng tác văn học khái niệm mới” do tạp chí “Manh Nha” phối hợp tổ chức với Đại học Bắc Kinh và các trường đại học nổi tiếng khác. Nó đã nổ phát súng đầu tiên để thách thức nền giáo dục thi cử của Trung Quốc, bây giờ tôi sẽ bắn phát súng thứ hai. Tôi xin cảm ơn các thầy giáo Triệu Trường Thiên và Hồ Vĩ Thì đã nhiệt tình giới thiệu. Cảm ơn thầy Từ Minh của “báo Học sinh trung học Thượng Hải” với bài viết đưa tin toàn diện và sâu sắc của ông. Tôi muốn cảm ơn “Tân dân vãn báo” đã đăng bài viết có vẻ “rất vô lý” trong mắt những người trung dung, và đã đăng một số bài thảo luận có vẻ rất trung dung trong mắt những người rất vô lý. Tôi muốn cảm ơn “Tự học Trung Văn” đã chọn đăng hai chương của “Ba tầng cửa”, mặc dù đã cắt bỏ rất nhiều để tránh gây ảnh hưởng xấu đến học sinh. Tôi muốn cảm ơn Nhà xuất bản và biên tập viên phụ trách cuốn sách này, cô Viên Mẫn, vì sự sáng suốt và lòng quyết đoán của cô. Tôi muốn cảm ơn Giáo sư Tào Văn Hiên của Đại học Bắc Kinh đã dành thời gian viết lời tựa. Tôi muốn cảm ơn một số người bạn từ đầu đến cuối chưa từng rời xa. Tôi muốn cảm ơn bố mẹ tôi vì sự thấu hiểu của họ. Tôi cũng muốn cảm ơn sự kiên trì của chính mình.
Tôi xin dành tặng một câu cho tất cả những ai đang kiêu hãnh với gió xuân hay bất hạnh giữa gió thu. Tất cả những điều đó rất đỗi bình thường, nhưng bạn nhất định phải tin vào chính mình.
Tôi là vàng, tôi nhất định sẽ tỏa sáng.
Một cục vàng lớn của Thượng Hải – Hàn Hàn
Ngày 29 tháng 2 năm 2000